1944 Irkçılık-Turancılık Dâvâsı Mahkeme Günlükleri

Dünü ve Bugünü İle Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi (II...

Yrd.Doç.Dr. Cengiz Alyılmaz
Hem Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdulhalûk Mehmet ÇAY hem de TİKA Başkanı Dr. Öner KABASAKAL iş başına geldiklerinde Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'ne büyük önem vermişlerdir. Zira projenin bugünkü durumu ve geleceği hakkında görüşmeler yapmak amacıyla Türk İşbirliği ve Kalkınma Ajansı'ndan Başkan Dr. Öner KABASAKAL, Proje Sorumluları Lâle UĞUR, Refik ÇETİNKAYA, Sibel SAKA; Kültür Bakanlığı'dan Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü Genel Müdür Yardımcısı Abdulkadir KARAOĞLU ve Yük. İ. Müh. N. Serhad AKCAN; Proje Denetleme Kurulu Üyeleri'nden Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Reşat GENÇ, Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Yusuf HALAÇOĞLU, Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN; Türk Bilim Heyeti'nden Prof. Dr. Osman Fikri SERTKAYA, Prof. Dr. Hakkı ACUN, Prof. Dr. Emine CANER-SALTIK, Doç. Dr. İlhami DURMUŞ, Yard. Doç. Dr. Kenan BİLİCİ, Cengiz ALYILMAZ ve Dr. Hasan BÖKE, 9 Eylül 1999 tarihinde Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdulhalûk Mehmet ÇAY başkanlığında toplanarak ciddî kararlar almıştır. Bu toplantı sonrasında Proje Başkanlığı'na Prof. Dr. Hakkı ACUN; Proje Üst Kurulu'na TİKA Başkanı Dr. Öner KABASAKAL, Anıtlar ve Müzeler Genel Müdürlüğü adına Genel Müdür Yardımcısı Abdulkadir KARAOĞLU, Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Reşat GENÇ, Türk Tarih Kurumu Başkanı Prof. Dr. Yusuf HALAÇOĞLU, Türk Dil Kurumu Başkanı Prof. Dr. Ahmet Bican ERCİLASUN, Prof. Dr. Osman Fikri SERTKAYA ve Cengiz ALYILMAZ; Proje Alt Kurulu'na ise, Prof. Dr. Hakkı ACUN, Prof. Dr. Emine CANER-SALTIK, Doç. Dr. İlhami DURMUŞ ve Doç. Dr. Mehmet TUNÇEL getirilmişlerdir.

24 - 26 Mart 2000 tarihinde, Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk, Kardeşlik ve İşbirliği Vakfı (TÜDEV) tarafından Samsun'da düzenlenen VIII. Türk Devlet ve Toplulukları Dostluk, Kardeşlik ve İşbirliği Kurultayı'na Moğol Bilim Heyeti'den Prof. Dr. Ayuday OCHİR, Prof. Dr. Damdinsurengiyn TSEVEENDORJ ve Dr. Tsendiyn BATTULGA davet edilerek TİKA Başkanı Dr. Öner KABASAKAL ve Moğolistan Halk Cumhuriyeti Büyük Elçisi Altangerel BULGAA'nın başkanlıklarında, projeyle ilgili durum değerlendirmesi yapılmıştır.

Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi kapsamında yapılan çalışmaları yerinde görmek amacıyla Türk Dünyası'ndan Sorumlu Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdulhalûk Mehmet ÇAY Başkanlığı'ndaki on beş kişiden oluşan bir heyet, 27 Eylül - 2 Ekim 1999 tarihleri arasında Moğolistan Halk Cumhuriyeti'nde incelemelerde bulunmuş ve projeyle ilgili resmî görüşmeler yapmıştır.

Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'nin 2000 yılı çalışmalarına yön vermek ve projeye uluslar arası bilimsel katkı sağlamak amacıyla (Prof. Dr. Osman Fikri SERTKAYA'nın girişimleri sayesinde) TİKA ve İstanbul Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü'nün işb irliği ile Türk Dünyası'ndan Sorumlu Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdulhalûk Mehmet ÇAY'ın himayelerinde 23 - 30 Nisan 2000 tarihleri arasında "II. Uluslar Arası Göktürk Anıt ve Yazıtları Kolokyumu" düzenlenmiştir. 20 ülkeden 40 bilim adamının bildirileriyle; 25 üst düzey yetkilinin de raportör ve dinleyici sıfatıyla katıldığı kolokyumda (başta Moğolistan Halk Cumhuriyeti sınırları içindekiler olmak üzere) eski Türk yazıtlarının korunması, kurtarılması ve tanıtımının yapılabilmesi için önemli kararlar alınmıştır. Bu kolokyumda sunulan 38 bildiri Türk Dil Kurumu'nun bilimsel yayın organı olan Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten 2000'de yayımlanmıştır.

Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'nin yerli ve yabancı basın yayın organları vasıtasıyla tanıtımını sağlamak ve 2000 yılında gerçekleştirilmesi düşünülen çalışma programı hakkında bilgi vermek amacıyla, TİKA tarafından 1 Temmuz 2001 tarihinde, Devlet Konukevi'nde bir basın toplantısı düzenlenmiştir. Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'nin dünü ve bugününün sinevizyon görüntüleriyle dikkatlere sunulduğu toplantıya Devlet Bakanı Prof. Dr. Abdulhalûk Mehmet ÇAY, Devlet Bakanı Faruk BAL, Adalet Bakanı Hikmet Sami TÜRK, müsteşarlar, büyük elçiler, vali, üst düzey yöneticiler ile çeşitli basın yayın kuruluşlarının temsilcileri katılmışlardır.

Moğolistan'daki Türk anıt ve yazıtlarının korunup, Ötüken Türk kültür ve medeniyetinin ortaya çıkarılmasının hedeflendiği Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'nin 2000 yılı çalışmaları ise, 04 Temmuz - 25 Ağustos 2000 tarihleri arasında Gazi Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Öğretim üyelerinden Prof. Dr. Hakkı ACUN Başkanlığı'nda yaklaşık 50 kişiden oluşan Türk-Moğol Bilim Heyeti tarafından gerçekleştirilmiştir. 04 Temmuz - 25 Ağustos 2000 tarihleri arasında Moğolistan'daki Türk Anıtları Projesi'nde görev yapan bilim adamları ve gerçekleştirilen çalışmalar aşağıda dikkatlere sunulmuştur:

1- 2000 yılı çalışmalarında görev yapan Türk-Moğol Bilim Heyeti ve Çalışmaları:

1.1. Kazı ve Çizim Ekibi: Prof. Dr. Hakkı ACUN (Grup Başkanı), Doç. Dr. Halit ÇAL, Yard. Doç. Fatma AYHAN, Dr. Muhammed GÖRÜR, Dr. Nurşen FINDIK-ÖZKUL, Araş. Gör. Kâmil BİÇİCİ, Araş. Gör. Murat ÇERKEZ, Araş. Gör. Candaş KESKİN, Araş. Gör. Özlem ÇAL, Araş. Gör. Hakan ÇETİN, Araş. Gör. Esra YILDIZ, Dr. Dovdoyn BAYAR ve Uz. Enhtör ALTANGEREL'den oluşan Kazı ve Çizim Ekibi, 04 Temmuz - 25 Ağustos 2000 tarihleri arasında aşağıda dikkatlere sunulan çalışmaları gerçekleştirmiştir:

-1. Prof. Dr. Hakkı ACUN'un başkanı olduğu Kazı ve Çizim Ekibi, Cengiz ALYILMAZ tarafından önceki yıllarda tespit edilen ve Köl Tigin mezar külliyesi ile I. anonim mezar külliyesi arasında bulunan Köktürk dönemine ait anonim külliyede arazinin yapısını belirleyebilmek amacıyla kazı yapmış; bu kazıda üzerleri birbirine paralel "umay kuşu" tasvirleriyle süslenmiş 4 büyük lahit ile 1 adet altın tabak ve 1 adet altın kaşık ortaya çıkarılmıştır.

-2. Koçho Tsaydam bölgesindeki arazinin yapısı belirlendikten sonra, Kazı ve Çizim Ekibi, Bilge Kağan mezar külliyesinde kazıya başlamış; burada yapılan kazı sonucunda da Bilge Kağan yazıtının kaplumbağa şeklindeki kaidesi ve yazıta ait yazılı parçalar ortaya çıkarılmıştır.

-3. Çizim Ekibi tarafından Koçho Tsaydam bölgesindeki heykellerin kalıpları alınıp çizimleri yapılmıştır.

-4. Prof. Dr. Hakkı ACUN'un başkanı olduğu Kazı Ekibi'ndeki bilim adamları, Konservasyon Ekibi tarafından temizlenip sağlamlaştırılan Köl Tigin ve Bilge Kağan mezar külliyelerindeki kültür ve medeniyet eserlerinin (yazıtların, yazıt parçalarının, insan ve hayvan heykellerinin) depoya taşınmasına da katkıda bulunmuşlardır.

1.2. Topografya, Arkeometri ve Fotogrametri Ekibi: Doç. Dr. Ferruh YILDIZ (Grup Başkanı), Yard. Doç. Dr. Tayfun ÇAY, Yük. Müh. Murat YAKAR, Yük. Müh. Hakan KARABÖRK ve Yük. Müh. İbrahim YILMAZ'dan oluşan Topografya, Arkeometri ve Fotogrametri Ekibi, aşağıda dikkatlere sunulan çalışmaları gerçekleştirmiştir:

-1. Koçho Tsaydam bölgesindeki yazıt ve anıtların bulunduğu alanların tamamının topografik tespitlerinin yapılıp, haritalarının hazırlanması,

-2. Koçho Tsaydam, Karabalgasun, Şine-Us, Şiveet Ulaan, Ölziyt bölgelerindeki külliyelerde bulunan yazıt ve anıtların fotogrametrik tespitlerinin yapılıp çizimlerinin tamamlanması,

-3. Bütün ekiplerle uyum içinde çalışıp ekipler için gerekli görüntülemelerin ve ölçümlerin yapılması.

1.3. Jeofizik Araştırmalar Ekibi: Doç. Dr. Abdullah ATEŞ (Grup Başkanı), Yük. Müh. Deniz TOMSUK, Müh. Burcu GÜNDOĞDU, Müh. Emre DEĞİRMENCİ, Müh. Seyit TOSUN ve Dr. Batmunh DAMDİN'den oluşan Jeofizik Araştırmalar Ekibi, Köl Tigin ve Bilge Kağan mezar külliyeleriyle birlikte 5 anonim külliyenin jeofizik incelemelerini tamamlamış; arkeolojik kazı için gerekli verileri bir kitap hâlinde yayına hazırlayıp TİKA Başkanlığı'na sunmuştur.

1.4. Tarih Araştırmaları Ekibi: Doç. Dr. İlhami DURMUŞ (Grup Başkanı), Araş. Gör. Remzi KUZUOĞLU, Araş. Gör. Lütfi Gürkan GÖKÇEK'ten oluşan Tarih Araştırmaları Ekibi, hem Koçho Tsaydam ve Karabalgasun bölgelerindeki yazıt ve anıtların Türk kültür ve medeniyet tarihi açısından yerlerini belirlemeye çalışmış hem de (fiilî olarak) Kazı Ekibi'ne katkıda bulunmuştur. Tarih Araştırmaları Ekibi, Köl Tigin ve Bilge Kağan mezar külliyelerindeki Türk kültür ve medeniyet eserlerinin depoya taşınması sırasında da büyük gayret sarf etmiştir.

1.5. Konservasyon Ekibi: Prof. Dr. Sait BAŞARAN (Grup Başkanı), Okt. Yüksel DEDE, Uz. Soyolma BATSEREN'den oluşan Konservasyon Ekibi'nin çalışmalarını aşağıdaki şekilde sıralamak mümkündür:

-1. Köl Tigin yazıtının çatlayıp, yapraklaşıp dökülmeye yüz tutan kısımlarının paraloid B 72 maddesi enjekte edilerek koruma altına alınması,

-2. Köl Tigin yazıtının tepeliğinin kuş dışkılarından temizlenmesi,

-3. 2000 yılı çalışmaları sırasında kapalı mekâna taşınamayan Köl Tigin yazıtını kuş dışkılarından korumak amacıyla üzerine ağ gerilmesi,

-4. Köl Tigin mezar külliyesindeki yazıt parçalarının, insan ve hayvan heykellerinin temizlenip sağlamlaştırılarak depoya taşınması,

-5. Beş ayrı parça hâlindeki Bilge Kağan yazıtının çatlayıp, yapraklaşıp dökülmeye yüz tutan kısımlarının paraloid B 72 maddesi enjekte edilerek koruma altına alınması ve depoya taşınması,

-6. Kazı Ekibi tarafından ortaya çıkarılan Bilge Kağan yazıtının kaplumbağa şeklindeki kaidesinin temizlenip sağlamlaştırılarak bulunduğu yerde koruma altına alınması,

-7. Bilge Kağan mezar külliyesindeki yazıt parçalarının, insan ve hayvan heykellerinin temizlenip sağlamlaştırılarak depoya taşınması,

-8. Topografya, Arkeometri ve Fotogrametri Ekibi tarafından yeri belirlendikten sonra gün ışığına çıkarılan ve Cengiz ALYILMAZ tarafından üzerinde Köktürk harfleriyle "Türk adıng taşı" ifadesinin yazılı olduğu tespit edilen bengü taşın temizlenip koruma altına alınması,

1.6. Restorasyon Ekibi: Doç. Dr. Can Mehmet HERSEK (Grup Başkanı), Prof. Dr. Ölzibat ERDENEBAAT, Zunduyn OYUNBİLEG'den oluşan Restorasyon Ekibi, çalışmalarına önce arazinin yapısının belirlenebilmesi için açılan anıt mezarda başlamıştır. Kazı ekibiyle uyum içinde çalışan Restorasyon Ekibi, kazı sırasında gerekli olan çizimleri de yapmıştır. Burada çalışmalarını tamamladıktan sonra Köl Tigin ve Bilge Kağan mezar külliyelerinde yoğunlaşan ekip, Koçho Tsaydam bölgesindeki Türk kültür ve medeniyetine ait eserlerin restorasyonu ve sergilenmesi konusunda da çalışmalar gerçekleştirmiştir.

1.7. Epigrafik Araştırmalar Ekibi: Cengiz ALYILMAZ (Grup Başkanı), Prof. Dr. Luvsandorjiyn BOLD ve Dr. Tsendiyn BATTULGA'dan oluşan Epigrafik Araştırmalar Ekibi, epigrafik belgelemelerinin yanı sıra Türk kültür ve medeniyetine ait eserlerin bulunduğu bölgelerde yüzey araştırmaları da yapmıştır. Dr. Tsendiyn BATTULGA, Prof. Dr. Luvsandorjiyn BOLD, Prof. Dr. Ayuday OCHİR, Dr. Dovdoyn BAYAR, Prof. Dr. Damdinsurengiyn TSEVEENDORJ, Prof. Dr. Sarthocaoğlu HARCAVBAY, Dr. D. ERDENEEBAATAR, Prof. Dr. Lamjav BATTOLGA, Zunduyn OYUNBİLEG, T.C. Ulaanbaatar Büyük Elçisi Mehmet Nuri YILDIRIM ve Şahika YILDIRIM Epigrafik Araştırmalar Ekibi'ne yüzey araştırmaları sırasında birçok konuda yardımcı ve yol gösterici olmuşlardır.