1944 Irkçılık-Turancılık Dâvâsı Mahkeme Günlükleri

Azerbaycan’da Parlamento seçimleri (2)

Mürteza Hasanoğlu
Azerbaycan Cumhuriyeti Millî Meclisi (ACMM), 83 milletvekilinin yetkileri onaylandığında, yetkili sayılır. ACMM bahar ve güz dönem toplantıları olmak kaydıyla her yıl iki olağan toplantı yapar.

ACMM’nin 83 milletvekilinin yetkisi onaylandıktan sonra ACMM’nin ilk oturumu aynı günden başlayarak en geç bir hafta içinde yapılır.

ACMM’ne seçimlerden sonra, Ekimin 10’una dek veya Martın 10’una dek 83 milletvekilinin yetkileri onaylanmazsa, ACMM’nin ilk toplantısının yapılma zamanını, Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi belirler.

ACMM’ni olağanüstü toplantıya, ACMM’nin Başkanı, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanın veya Azerbaycan Milli Meclisinin 42 milletvekilinin talebi üzerine çağırır.

ACMM’nin olağanüstü toplantısının gündemini, toplanmasını talep edenler belirler. Bu gündemdeki konular görüşüldükten sonra olağanüstü toplantı sona erer.

ACMM’nin milletvekili, aşağıdaki hallerde yetkisinden mahrum edilir;

Seçimlerde oyların düzgün sayılmadığı ortaya çıktığında;

Azerbaycan Cumhuriyeti vatandaşlığından çıktığında veya başka bir devletin vatandaşlığına geçtiğinde;

Suç işlediğinde ve mahkemenin bu konuda yürürlüğe girmiş kesin hükmü bulunduğunda;

Devlet organlarında görev aldığında, din görevlisi olduğunda, özel teşebbüs, ticarî ve diğer ücretli bir faaliyetle (bilimsel, pedagojik ve yaratıcı faaliyet hariç) uğraştığında;

Kendisi istifa ettiğinde;

milletvekilinin mensup olduğu parti kapatıldığında.

ACMM’nin milletvekilliğinden mahrum etme hakkında karar, kanunla belirlenmiş şekilde kabul edilir.

ACMM milletvekilleri, yetkilerini sürekli kullanamadığında ve kanunla öngörülmüş diğer durumlarda yetkilerini kaybederler. Bu konudaki kararın kabul edilme şekli kanunla belirlenir.Yetki süresi boyunca ACMM milletvekilinin kişiliği dokunulmazdır. ACMM milletvekili yetki süresi boyunca suçüstü yakalanma durumu hariç, suçlanamaz, tutuklanamaz, hakkında mahkemece idarî ceza uygulanamaz, üzeri aranamaz, muayene edilemez. ACMM’nin Milletvekili suçüstü yakalanırsa tutuklanabilir. Böyle bir durumda ACMM’nin milletvekilini tutuklayan organ, derhal Azerbaycan Cumhuriyeti Başsavcısına haber vermelidir.

Azerbaycan Cumhuriyeti milletvekilinin dokunulmazlığına, yalnız Azerbaycan Cumhuriyeti Başsavcısı’nın talebi üzerine ACMM’nin kararıyla son verilebilir.

ACMM milletvekilleri, ACMM’ ndeki faaliyet, oy verme ve ifade ettiği düşünceleri nedeniyle sorumluluk altına alınamazlar. Kendi rızası olmadan bu durumlara ilişkin açıklama istenemez ve ifade alınamaz.

ACMM kendi çalışma düzenini belirler ve Milli Meclisin ilgili organlarını oluşturur, ayrıca kendi başkan ve yardımcılarını seçer, daimi ve diğer komisyonlar kurar, Bütçe Denetleme Kurulunu oluşturur.

ACMM yetkisine giren konularda Anayasal kanunlar, kanunlar ve kararlar alır.

ACMM’nde Anayasal kanunlar, kanun ve kararlar bu Anayasa ile öngörülen şekilde kabul edilir.

ACMM Milletvekilleri oy kullanma hakkını bizzat yerine getirirler.

I. Kanunlarda ve ACMM kararlarında yürütme ve mahkeme organlarına açıktan emirler verilemez.

ACMM aşağıdaki konulara ilişkin genel hususları belirler:

Bu Anayasada tespit edilmiş insan ve vatandaş hak ve özgürlüklerinden yararlanma, bu hak ve özgürlüklerin devlet güvencesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın seçimleri;

ACMM seçimleri ve ACMM’nin milletvekillerinin statüsü;

Referandum;

Mahkeme yapısı ve hâkimlerin statüsü:savcılık; avukatlık ve noterlik;

Yargılama usulü, mahkeme kararlarının icrası;

Belediye seçimleri ve belediyelerin statüsü;

Olağanüstü hâ l rejimi; sıkıyönetim rejimi;

Devlet ödülleri;

Gerçek ve tüzel kişilerin statüsü;

Medenî hukuk konuları;

Akitler, medenî hukuk anlaşmaları, temsilcilik ve veraset;

Mülkiyet hakkı, ayrıca devlet, özel ve belediye mülkiyetinin hukukî rejimi, fikrî mülkiyet hakkı; diğer eşya hakları; borçlar;

Aile ilişkileri, ayrıca vesayet ve kayyumluk;

Maliye faaliyetinin esasları, vergiler, rüsumlar ve ödemeler;

İş ilişkileri ve sosyal güvenlik;

Suç ve diğer hukuk ihlâllerinin belirlenmesi, onların işlenmesine göre sorumluluğun belirlenmesi; savunma ve askerî hizmet;

Devlet memurluğu;

Güvenliğin esasları;

İdarî yapısı, devlet sınırı rejimi;

Uluslararası antlaşmaların onaylanması ve iptali;

Haberleşme ve ulaştırma;

İstatistik, meteoroloji ve standartlar;

Gümrük işi;

Ticaret ve borsa faaliyeti;

Banka, muhasebe, sigorta;

Bu maddenin 2., 3., 4. bentlerinde belirtilen konular hakkındaki kanunlar 83 oy çoğunluğu ile, diğer konulara dair kanunlar ise 63 oy çoğunluğu ile kabul edilir.

Bu maddenin I. fıkrasına anayasal kanunla ilâveler yapılabilir.

ACMM aşağıdaki konuları çözümlemekte yetkilidir.

ACMM’nin çalışma düzeninin belirlenmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine Azerbaycan Cumhuriyeti diplomatik temsilciliklerinin kurulması;

İdarî-arazi birimlerinin belirlenmesi;

Devletlerarası antlaşmaların onaylanması ve iptal edilmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine, devlet bütçesinin onaylanması ve uygulanmasının denetimi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının önerisi ile Azerbaycan Cumhuriyeti’nin İnsan Hakları Müvekkili’nin seçilmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine, Azerbaycan Cumhuriyeti askerî stratejisinin onaylanması,

Bu Anayasada öngörülen durumlarda, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Cumhurbaşkanı’nın fermanlarının onaylanması;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının teklifi üzerine Azerbaycan Cumhuriyeti Başbakanı’nın göreve atamasına onay verilmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi, Azerbaycan Cumhuriyeti Âli Mahkemesi ve Azerbaycan Cumhuriyeti istinaf mahkemeleri hâkimlerinin atanması;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine Azerbaycan Cumhuriyeti Başsavcısı’nın göreve atanması ve görevden alınmasına onay verilmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi’nin teklifi üzerine, Azerbaycan Cumhurbaşkanı’nın impeachment usulü ile görevden uzaklaştırılması;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifiyle, hâkimlerin görevlerinden uzaklaştırılması;

Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu’na güvenoyu meselesinin halledilmesi;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın teklifi üzerine, Azerbaycan Cumhuriyeti Milli Bankası Yönetim Kurulu üyelerinin göreve atanması ve görevden uzaklaştırılması;

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının teklifi üzerine, Azerbaycan Cumhuriyeti Silâhlı Kuvvetlerinin fonksiyonu dışındaki görevlerin icrası için görevlendirilmesine izin verilmesi;

Azerbaycan, Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının müracaatı üzerine savaş ilân edilmesi ve barış sağlanmasına izin verilmesi;

Referanduma karar verilmesi;

Genel af

Bu maddenin 1-5’nci bentlerinde belirtilen konular üzere 63 oy çokluğu ile kanunlar, diğer konularda ise Anayasada başka bir usûl belirlenmemişse aynı usûlde kararlar kabul edebilir.

Bu Anayasa’da ACMM’nin yetkilerine dahil edilen diğer konulara, ACMM’nin işleyişli ile ilgili konulara, ACMM’nin fikir bildirmesi gereken konulara ilişkin karar kabul edilir.

Bu maddenin I. fıkrasına anayasal kanunla ilâveler yapılabilir.

ACMM’nde yasama teşebbüs hakkı (kanun taslakları ve diğer konuların ACMM’nin görüşmesine sunma hakkı) ACMM’nin milletvekillerine, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’na, Azerbaycan Cumhuriyeti Ali Mahkemesi’ne, Azerbaycan Cumhuriyeti Savcılığı’na ve Nahçivan Özerk Cumhuriyeti Âli Meclisi’ne aittir.

Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı, Azerbaycan Cumhuriyeti Ali Mahkemesi ve Nahçivan Özerk Cumhuriyeti Ali Meclisinin yasama teşebbüsünde bulunarak, Azerbaycan Cumhuriyetinin Milli Meclisinin müzakeresine sunduğu kanun ve karar taslakları sunulduğu şekliyle görüşülür ve oylamaya konur.

Bu kanun veya karar taslaklarında değişiklikler, yasama teşebbüsünde bulunan organın rızasıyla yapılabilir.

Yasama teşebbüsünde bulunarak, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkan’ın, Azerbaycan Cumhuriyeti Âli Mahkemesi’nin, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Savcılığı’nın veya Nahçivan Özerk Cumhuriyeti Âli Meclisi’nin Azerbaycan Cumhuriyeti’nin Milli Meclisine sunduğu kanun ve karar taslakları sunulduğu günden itibaren iki ay içinde oylamaya konur.

Kanun veya karar taslağı Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı, Azerbaycan Âli Mahkemesi veya Nahçivan Özerk Cumhuriyeti Âli Meclisi tarafından acil ilan edilirse, bu süre 20 gündür.

Kanunlar kabul edildiği günden itibaren 14 gün içinde Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’nın imzasına sunulur.

Acil ilân edilen kanun taslağı, kabul edildiği günden itibaren 24 saat içinde, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı’na imzaya sunulur.

Kanun ve ACMM’nin almış olduğu kararların içeriğinde başka bir usul belirtilmemişse, kanun ve karar yayınlandığı günden itibaren yürürlüğe girmiş olur.

Azerbaycan Cumhuriyeti’nde 6 Kasım 2005 tarihinde parlâmento seçimleri yapıldı. Azerbaycan’da yapılan seçim sadece Azerbaycan Türklerini değil, Kafkaslar’ı ve Türkiye’yi de yakından ilgilendiriyor. Zaten Türkiye’nin dış politikada başı Irak, Kıbrıs, ABD ile ilişkiler gibi sorunlarla dertte iken, şimdi yanı başında bu kez Azerbaycan’a kafa yorması gerekecektir. Türkiye’nin doğu sınırındaki Kafkasya son zamanlarda nispeten sâkindi. Türk diplomasisi de bu bölgede “Vaziyete hâkimdi! Türkiye’nin, Azerî ulusu ile paylaştığı tarih, kültür, din, ırk ve ortak değerlerin yanı sıra, hayatî bir önem taşıyan jeostratejik ve ekonomik çıkarları vardır. Azerbaycan Türk dış politikasının Kafkasya’da bir mihenk taşı, hatta oradan öte, Orta Asya açılımının da kapısıdır. Türkiye’nin Azerbaycan’daki gelişmelere seyirci kalma şansı olmadığı gibi Azerbaycanlıların aldığı kararları desteklemekten başka alternatifi de olmamalı.

Pazar günü yapılan seçimler sonrası Azerbaycan’da istenmeyen olaylar yaşandı. İnsanlar sokaklara döküldü, binalar tahrip edildi. Bu öfke Azatlık Meydanı’nda patladı. Azerbaycan’ın gerçekten geleceğini düşünenlerin yürekleri ağızlarına geldi. Şüphesiz Azerbaycan’da Milletvekillerini Azerî halkı seçiyor. Ama bu tercihe dünyanın Azerbaycan’la olan ilgisinin de çok ciddî katkısı var, petrol şirketlerinin de. 4-5 yıl sonra bu ilgi Azerbaycan’a başka hava getirecek, maddi refahla birlikte ülkenin ne tarafa yöneleceği asıl bu dönemde belli olacak. Azerbaycan’daki Parlâmento seçimleri yalnız iktidar mücadelesinin bir parçası gibi algılanmamalı, bu seçim 21. yüzyılda hâkimiyet mücadelesi veren uluslar arası güçlerin de asıl mücadelesinin nerede olduğunu gözler önüne seriyor. Hazar petrollerinin geleceği ile yakından ilgilenen ABD bu konuda üzerine düşeni fazlasıyla yaptı. Soğuk savaştan sonra Ortadoğu ve Orta Asya enerji havzalarında inisiyatif elde edemeyen Avrupa’nın, stratejik üstünlük elde etme isteğinin Azerbaycan aynasındaki bir yansıması gibiydi. Hazar petrollerinde önemli yeri olan İngiltere de, geçtiğimiz Ağustos ayında Londra’da muhalefet parti liderlerine ev sahipliği yaptı. Azerbaycan’daki Parlâmento seçimlerini büyük devletlerle beraber, petrol şirketleri de yakından izledi. Özellikle petrol şirketlerinin, Azerbaycan’da operatörlük yapan BP, AMOCO da dahil olmak üzere iş alan ya da o şansı olan şirketler diye altını çizmek gerekir. Bu şirketlerin İlham Aliyev’e çok büyük destekleri söz konusudur. Bu da şöyle açıklanabilir. Bunun çeşitli sebepleri vardır. Sebeplerden bir tanesi İlham Aliyev uzun bir süredir Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi’nde (SOCAR) yöneticilik yaptı ve Azerbaycan petrollerinin geleceğinin planlanmasında rol aldı. Diğer bir sebep ise, Haydar Aliyev’in petrol politikasını aynen devam ettireceğidir. Ama Azerbaycan petrollerinde pay alamayan, Exxon Mobile Chevron gibi başta ABD’li olmak üzere büyük petrol şirketlerinin başka kişilerle ilişkisi ve İlham Aliyev’e muhalefet etmesi beklenilir. Onun için de, ABD’nin desteğini arkaya almak yetmiyor. Bu büyük şirketlerin atacakları adımları da iyi takip etmek lâzımdır. Gelecekte İlham Aliyev’in bu devletlerle ve bazı petrol şirketleri ile olan yakın ilişkisi tek başına yeterli olmayabilir. Azerbaycan halkı dışta ve içte istikrar istiyor.

Seçimlerde 125 sandalyeli meclise şimdilik 6 milletvekili gönderme hakkı kazanan Müsavat, Halk Cephesi ve Demokratik Parti’den oluşan bloğun protesto eylemlerine ilişkin stratejileri şöyledir; diplomasi, mahkeme ve miting. Merkezî Seçim Komisyonu iktidarın 63 vekil çıkardığını duyurdu. Ama bu kesin sonuçlar değildir. Seçim Komisyonu birkaç bölgede seçim sonuçlarını iptal etti.Seçim öncesi ve seçim gününde bazı usûlsüzlüklerin ve ihlâllerin meydana geldiği bir gerçektir. Yabancı gözlemcilerin ve gazetecilerin tespitleri de bu yöndedir. Azerbaycan Cumhuriyeti demokrasi sürecine yeni giren bir ülkedir.Yapılması gereken her şeyin yolunda gittiğini söyleyen iktidar ile yolsuzluk ve yoksulluğun hâkim olduğunu öne süren muhalefetin, karşılıklı provokasyonlara, zorlamalara başvurmadan meseleleri uzlaşarak mahkeme yolu ile hâlletmesidir. Muhalefet Partileri 9 Kasımdan itibaren konuyu sokaklara taşıyor. Muhalefeti cesaretlendiren konulardan biri de AGİT gibi kuruluşların seçimlerin demokratik geçmediği yönde görüş beyan etmesidir. Muhalefetin sokaklara dökülmesi insanların aklına şu soruyu getiriyor. Gürcistan ve Ukrayna’dan sonra devrim sırası Azerbaycan’da mı? Muhalefet partileri liderleri neyse ki, son açıklamaları devrim peşinde olmadıklarını, tek amaçlarının ülkeye demokrasiyi, özgürlüğü, ve temel hakları barışçıl yollardan getirmek olduğunu söylediler.

Canım Azerbaycan, 1918 yılında demokratik bir Cumhuriyet kurdu. Ama bu Cumhuriyet 23 ay yaşadı. 1991’de yeniden bağımsızlığına kavuştu. İçeride iktidar mücadelesi ve dışarıda Ermenilerle savaş yaşandı. Ermenilerin Dağlık Karabağ’ı ve Azerbaycan topraklarını haksız bir yere işgal etmesi, Azerbaycan’ı derin sıkıntıya soktu. Azerbaycan Cumhuriyet oldu. Ama bir türlü “defosuz demokrasiye” ulaşamadı. Azerbaycan’ın zengin petrolü, doğalgazı, altını, ormanı var. 7 milyon 800 bin nüfuslu Azerbaycan’da Azatlık Meydanı’nda yaşanan manzaralar yakışıksızdı. Cumhuriyet olduk, batılı anlamda demokrasiye geçemedik. Ama ben inanıyorum ki Azerbaycan halkı sağduyulu hareket etmeyi biliyor. Geçmişte olduğu gibi bu problemlerin üstesinden rahatlıkla gelecektir.